خسارت سرمازدگی  

  مقدمه:

هنگامی که دمای هوا از صفر درجه پایینتر رود گیاهان حساس آسیب می بینند و میزان تولید آنها شدیداتحت تاثیر قرار میگیرد امروزه جهت جلوگیری از سرمازدگی گیاهان  دو نوع روشهای حفاظتی انجام میگیرد:

1-روشهای حفاظتی غیر فعال    2-روشهای حفاظتی فعال

1-روشهای حفاظتی غیر فعال شامل :الف)انتخاب و مدیریت مکان:کشاورزان محلی و بازدید کنندگان اغلب به طور حسی میدانند که کدام مناطق ممکن است دارای مشکلات زیادی از این نظر باشند.تفاوتهای نوع خاک، هدایت و ذخیره گرما در خاک را تحت تاثیر قرار میدهد. خاکهای شنی خشک گرما رابهتر از خاکهای رسی سنگین انتقال میدهند و هردو بهتر از خاکهای آلی گرما را ذخیره و منتقل می کنند.

ب)زهکشی هوای سرد:استقرار درست درختان، بوته ها، پشته های خاک، ساقه های علوفه (کاه) و حصارها و قرار دادن آنها در مکانهای مناسب می تواند برپتانسیل خسارت یخ بندان موثر باشد.

ج)انتخاب بوته:انتخاب گیاهان دیر گل ده و گیاهان دارای تحمل بیشتر به یخ زدگی به منظور کاهش احتمال خسارت در اثر یخ بندان بسیارمهم می باشد .

د)پوشش (کنوپی)درختان:ترکیب کشت دو گیاه مثل ترکیب کشت خرما و مرکبات و یا کاشت درختان سایه دار برای محافظت از قهوه می تواند عامل مهمی جهت جلوگیری از سرمازدگی باشد.

س)مدیریت کوددهی گیاه:درختان بیمار نسبت به خسارت یخ بندان حساسیت بیشتری دارند.کوددهی باعث افزایش سلامت گیاه میشود .به منظور افزایش مقاومت گیاهان باید از به کار بردن کود ازته در اواخر تابستان یا اوایل پاییز اجتناب نمود. با این حال فسفر برای انجام تقسیم سلولی حایز اهمیت است و در نتیجه برای بهبود دوباره گیاه پس ازخسارت یخ زدگی اهمیت دارد.

ش)مدیریت آفات:استفاده ازآفتکشهای روغنی بر روی مرکبات باعث افزایش خسارت گیاهان در مواقع  یخ بندان میشود

ر)هرس مناسب :در تاکستانها ،هرس دیر هنگام به منظور به تاخیر انداختن رشد و شکوفایی درختان توصیه میشود.هرس شدید را باید تا زمان شروع رشد مجدد گیاه به تاخیر انداخت تا بافت چوبی زنده بریده نشود.باغدار باید در ماه شهریور از هرس سنگین خودداری کند(هرس سبک مشکل ساز نیست)

ز)پوشاندن گیاهان با پوششهای مناسب:پوششهای ردیفی روی گیاه گرمتر از آسمان صاف می باشد .پلاستیکهای پلی پروپیلن و یا پلاستیک سفید و پلی اتیلن سیاه جهت پوشاندن گیاهان استفاده میشود.

ص)اجتناب از خاک ورزی:انجام هر گونه خاک ورزی موجب ایجاد فضاهای هوا در خاک میشود.بنابراین باید طی دوره های مستعد یخ بندان از انجام این عملیات اجتناب شود.

ض)آبیاری صحیح:وقتی خاکها خشک هستند، فضاهای هوای بیشتری وجود دارد که باعث جلوگیری از انتقال و ذخیره گرما در خاک میشوند. بنابراین در سالهای خشک حفاظت از یخ زدگی از طریق مرطوب کردن خاکهای خشک بهبود می یابد.مرطوب کردن عمیق خاک (تا عمق زیاد خاک)ضرورتی ندارد زیرا بیشتر انتقال و ذخیره روزانه گرما در عمق بالاتر از 30 سانتی سانتی متر رخ میدهد.

ط)پوششهای روی خاک:پوششهای پلاستیکی اغلب برای گرم کردن خاک و افزایش حفاظت در برابر سرما استفاده میشوند.پلاستیک شفاف، خاک را بیشتر از پلاستیک سیاه گرم میکند .مرطوب کردن خاک پیش از استفاده از پلاستیک، موجب افزایش کارایی استفاده از پلاستیک میشود و خیلی موثر است.

ظ)حذف گیاهان پوششی از مزرعه یا باغ:برای حفاظت غیر فعال در برابر یخ بندان بهتر است کلیه گیاهان پوششی از باغات و تاکستانها حذف شوند .حذف گیاهان پوششی موجب افزایش جذب انرژی خورشیدی میشود و انتقال و ذخیره گرما در خاک را بهبودمی بخشد.

و)رنگ کردن و پیچیدن پوشش به دور تنه درخت:پوسته تنه درختان برگ ریز،گاهی در نتیجه وجود نوسانات دمایی از یک روز گرم تا یک شب یخ بندان ترک می خورند.با رنگ کردن تنه با یک رنگ سفید لاتکس محلول در آب که به میزان 50% با آب رقیق شده باشد در اواخر پاییز وقتی دمای هوا بالای 10درجه سانتی گراد باشد می توان مشکل فوق را کاهش داد.

ی)کنترل بیماریها :برای وقوع یخ زدگی فرایند تشکیل یخ معمولا به وسیله باکتریهای INA  آغاز می شود .هر چه تراکم این باکتریها در مزرعه بیشتر باشد، احتمال تشکیل یخ بیشتر خواهد شد.معمولا علف کشها (ترکیبات مسی )برای از بین بردن باکتریها استفاده می شود.

2-روشهای حفاظتی فعال شامل :آلف)بخاریها:بیش از 2000 سال است که از بخاریها به منظور حفاظت از گیاهان در برابر یخ زدگی استفاده میشود به طور کلی بخاریها به 2 نوع تقسیم می شوند:1-بخاریهایی که دمای اشیای فلزی را بالا میبرند (مانندبخاریهای دودکشدار)و2-بخاریهایی که به صورت آتش رو باز عمل میکنند.

استفاده از بخاری از نظر فنی بسیار مطمئن و قابل اعتماد است .البته امروزه به علت مشکلات آلودگی هوا و هزینه بالای سوخت در کشورهای توسعه یافته ،بخاریها تنها به عنوان مکمل در روشهای حفاظتی دیگر و در زمان یخبندانهای شدید و برای گیاهان باارزش اقتصادی بالا مورد استفاده قرار می گیرد.توزیع بخاریها در مزرعه یاباغ باید به صورت نسبتا یکنواخت باشد و در حاشیه هابه خصوص در بالا دست مسیر وزش باد بخاریهای بیشتری قرار داده شود. در مجموع،سوختهای جامد در مقایسه با سوختهای مایع، نتایج بهتری را در زمینه حفاظت در برابر یخبندان حاصل می کنند .مسلم است که برای افزایش کارایی حفاظت بهتر است به جای استفاده از تعداد کمی آتش بزرگ از تعداد زیادی آتش کوچک استفاده شود.

ب)ماشینهای باد:ماشینهای باد (پروانه ها) هوا را بطور افقی می دمند. این ماشینها امروزه برای حفاظت از انواع مختلف گیاهان شامل انگور ،درختان خزاندار و مرکبات استفاده می شوند.ماشینهای بادباید در محلی قرار داده شوند که باعث تشدید جریان طبیعی باد شوند. در برخی موارد هم می توان ماشینهای بادرادر محلی نصب کرد که هوای سردرا از نقاط پست به بیرون براند.گزارشهایی وجود دارد مبنی بر اینکه ماشینهای باددر فصل بهارپس از ظهور برگهای درختان خزاندار بهتر عمل می کنند.

ج)بالگردها:بالگردها، هوای گرم لایه های بالای وارونگی رابه طرف سطح زمین حرکت می دهند .از آنجا که هزینه های مربوط به نگهداری و کارکرد بالگردها بسیار زیاد است بنابراین کاربرد این وسیله در حفاظت در برابر یخبندان به موارد اضطراری و گیاهان با ارزش اقتصادی بالا محدود شده است.

:  د)آبپاشها:استفاده از آبپاشها برای حفاظت در برابر یخبندان این مزیت را نسبت به سایر روشهای حفاظتی دارد كه مصرف آب معمولا هزینه كمتری دارد.علاوه بر حفاظت در برابر یخبندان آبپاشها را می توان برای اهداف دیگری از جمله آبیاری، بهبود رنگ میوه ها از طریق آبپاشی رو درختی و خنك كردن میوه، كاهش سوختگی از آفتاب به وسیله آبپاشی رودرختی، تاخیر در شكوفه دهی از طریق آبیاری در زمان قبل از شكفتن جوانه ها، مصرف كودهای محلول و كاربردهای چند منظوره دیگر نیز مورد استفاده قرار داد.همچنین این روش نسبتا عاری از آلودگی های محیطی است .بزرگترین عیب روش آبپاش ها هزینه بالای نصب و مقدار بسیار زیاد آب مورد نیاز است.

ر)آبیاری سطحی:یكی از رایج ترین روشهای حفاظت در برابر یخ بندان آن است كه آب از طریق شیار كانال و یا آبیاری غرقابی مستقیما به روی خاك جریان یابد.یك تحقیق نشان داده است كه باآبیاری یك باغ مركبات با آب 23 درجه سانتیگراد، دمای هوای باغ 1 درجه افزایش می یابد.بیشترین حفاظت در اولین شب پس از جاری كردن آب تامین میشود و به مرور زمان كه خاك از آب اشباع میشود كارایی این روش كاهش می یابد.اضافه كردن آب را میتوان تا جایی ادامه داد كه قسمتی از گیاهان مقاوم یا تمام آنها به زیر آب رود البته باید توجه داشت كه در این صورت ممكن است بیماریهای قارچی و خفگی ریشه مشكل ساز شوند.

ز)غرقاب كردن:غرقاب كردن مستقیم گیاهان روشی است كه در بسیاری از كشورها برای حفاظت در برابر یخبندان استفاده میشود.به دلیل هزینه نسبتا پایین روش آبیاری غرقابی معمولا سود اقتصادی حاصل از این روش حفاظتی بالاست.تحقیقات نشان داده است كه اگر آبیاری غرقابی قبل از وقوع یخبندان انجام شود میتوان با استفاده از این روش به حفاظتی معادل 4درجه سلسیوس دست یافت.

س)عایق سازی با كف:این روش برای حفاظت گیاهان كم رشد و كوتاه قد در برابر یخبندان استفاده میشود .ثابت شده است كه این روش میتواند دمای حداقل را تا 12 درجه افزایش دهد.اما كشاورزان استقبال چندانی نكرده اند زیرا كار و هزینه لازم برای تهیه مواد مورد نیاز در این روش بسیار بالاست.

ش)مه سازها:انرژی مورد نیاز برای مه سازی كمتر از یك در صد بخاریها حدود 10%ماشینهای باد و حدود 20%آبپاشها است .همچنین گزارش كرده اند كه حفاظت تامین شده از مه سازها در برخی شرایط بهتر از حفاظت حاصل از بخاریها است.هزینه اولیه تهیه سیستم های مه ساز لوله ای بالاست اما هزینه های جاری در این روش پایین است.مه سازها مانع از بین رفتن درختان میشوند اما محصول اقتصادی درخت (میوه )را نجات نمی دهند.بنابر این مه سازهای لوله ای باید تنها برای حفاظت در برابر یخبندانهای سبك استفاده شوند.

روشهای تركیبی:

در مبارزه بر علیه یخبندانهای زمستانه بهتر آن است كه از روشهای تركیبی مثل (ماشینهای باد و آبپاشهای زیر درختی )و یا (ماشینهای باد و آبیاری سطحی)استفاده كرد.